İstanbul’da Bir Soru: Yaşayan Dinozor Var mı?
İstanbul’da her gün işe giderken aynı kalabalığın içine karışıyorum. Metrobüs durağında bekleyen yüzler, metro turnikelerinden hızla geçen insanlar, vapur iskelelerinde rüzgâra karşı sigarasını korumaya çalışan yolcular… Bu şehirde gözlem yapmak bazen istemsiz bir alışkanlığa dönüşüyor. Özellikle de çalıştığım alan gereği, insan davranışlarını, toplumsal dinamikleri ve küçük gündelik anların arkasındaki büyük yapıları fark etmeden geçemiyorum.
Son zamanlarda kafama takılan bir soru var: Yaşayan dinozor var mı?
Bunu biyolojik bir merakla sormuyorum. Daha çok toplumsal bir metafor olarak düşünüyorum. Eskimiş düşünce kalıplarının, değişmeyen bakışların ve modern şehir içinde hâlâ varlığını sürdüren bazı zihniyetlerin sembolü gibi. İstanbul’da yaşarken bu sorunun cevabını sokakta, işte, toplu taşımada defalarca kez gördüm gibi hissediyorum.
Metrobüste Başlayan Gözlemler
Sabah metrobüse bindiğimde kalabalığın içinde sıkışmış yüzlere bakıyorum. Herkesin bir yere yetişme telaşı var ama bazı bakışlar daha ağır geliyor. Özellikle kadınların yaşadığı deneyimler çok net görünüyor. Yanlarında çantalarını sıkı tutanlar, kulaklıkla dış dünyayı kapatanlar ya da gözlerini sabit bir noktaya dikerek yolculuğu bitirmeye çalışanlar…
Bir sabah önümde oturan genç bir kadın, yanına oturan orta yaşlı bir adamın yüksek sesle yaptığı telefon konuşması yüzünden sürekli rahatsız oldu. Adamın konuşması sadece ses olarak değil, içerik olarak da çevresine bir sınır çiziyordu: “Eskiden böyle miydi?”, “Şimdi herkes çok hassas”, “Bunlar abartı.”
O an düşündüm: Yaşayan dinozor var mı? Belki de burada, tam yanımızda.
Bu tür ifadeler sadece bireysel bir fikir değil, toplumsal cinsiyet rollerine dair eski kalıpların yeniden üretimi gibi geliyor. Kadınların alanını, gençlerin beklentilerini ya da farklı kimliklerin varlığını küçümseyen bu söylemler, aslında değişime direnç gösteren bir zihniyetin parçası.
Toplu Taşımada Görünmeyen Gerilimler
Metroya geçtiğimde benzer sahneler devam ediyor. Özellikle yoğun saatlerde insanlar birbirine daha tahammülsüz oluyor ama bu tahammülsüzlük herkes için eşit dağılmıyor.
Bir gün iki genç kadın yan yana konuşuyordu. İş yerinde yaşadıkları bir durumu anlatıyorlardı. Erkek bir yolcu sürekli onları süzerek “çok konuşuyorsunuz” dedi. Bu küçük gibi görünen müdahale, aslında büyük bir toplumsal kodun parçasıydı.
Sessiz kalmaları beklenen, alanı daraltılan, sürekli kendini açıklamak zorunda bırakılan bir deneyim…
İşte burada tekrar aynı soruya dönüyorum: Yaşayan dinozor var mı?
Eğer “dinozor”u, değişime kapalı, kendi normlarını evrensel sanan bir bakış açısı olarak düşünürsek; evet, hâlâ varlar. Ama bu bir birey meselesi değil, bir yapı meselesi.
İş Yerinde Görünmeyen Katmanlar
Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda çeşitlilik ve sosyal adalet üzerine yoğun projeler yürütüyoruz. Kağıt üzerinde her şey çok ilerici görünüyor. Toplantı odalarında “eşitlik”, “kapsayıcılık”, “toplumsal cinsiyet eşitliği” gibi kavramlar sık sık dile getiriliyor.
Ama pratikte durum her zaman o kadar pürüzsüz değil.
Bir toplantıda genç bir kadın çalışan fikrini anlatırken sürekli sözünün kesildiğini fark ettim. Aynı fikir, bir erkek meslektaş tarafından tekrarlandığında daha fazla ciddiye alındı. Bu durum kimsenin açıkça kötü niyetli olduğu anlamına gelmiyordu ama yapısal bir alışkanlığın varlığını gösteriyordu.
Toplantıdan sonra bu konuyu konuşurken biri şunu söyledi: “Bunlar artık geçmişte kaldı.”
Ama ben aynı fikirde değildim. Çünkü geçmişte kaldığı söylenen şeyler, bazen sadece görünmez hale gelir.
İşte burada yaşayan dinozor var mı sorusu daha da karmaşık hale geliyor. Belki de mesele “yaşayan” olup olmamaları değil, hangi formlarda yeniden üretildikleri.
Sokakta Görülen Mikro Hikâyeler
İstanbul sokakları bu konuda bitmeyen bir gözlem alanı gibi. Bir gün Karaköy’de yürürken bir grup genç kadının sokakta rahatça güldüğü için yanlarından geçen bir adamın yüksek sesle “çok dikkat çekiyorsunuz” dediğine şahit oldum.
Bu cümle küçük ama etkisi büyük. Çünkü burada mesele dikkat çekmek değil; kontrol edilmek.
Başka bir gün ise bir kafede iki genç erkek, yan masadaki LGBTQ+ bir çift hakkında alaycı yorumlar yapıyordu. O an ortamda bulunan herkes duydu ama kimse müdahale etmedi. Sessizlik bile bazen bir tavırdır.
Bu sahneler bana şunu düşündürüyor: Toplumsal değişim sadece yasalarla değil, gündelik davranışlarla da şekilleniyor. Ve bu davranışların içinde hem ilerleme hem de direnç aynı anda var.
Toplumsal Cinsiyet ve Görünmeyen Güç Dengeleri
Toplumsal cinsiyet meselesi İstanbul gibi büyük bir şehirde bile hâlâ çok katmanlı. Bir yanda modernleşen, değişen, kendini ifade eden bireyler var. Diğer yanda ise eski normların gölgesinde kalan beklentiler.
Kadınların iş yerinde daha fazla kendini ispat etmek zorunda kalması, erkeklerin duygularını ifade ederken zorlanması, farklı kimliklerin sürekli açıklama yapmak zorunda bırakılması… Bunların hepsi bir bütünün parçaları.
Bu bağlamda yaşayan dinozor var mı sorusu sadece bireyleri işaret etmiyor. Daha çok sistemin içinde hâlâ varlığını sürdüren kalıpları sorguluyor.
Bir arkadaşımın söylediği bir cümle aklıma geliyor: “Bazı düşünceler ölmez, sadece kılık değiştirir.”
Diversity ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bakmak
Çalıştığım alanda diversity yani çeşitlilik sadece bir kavram değil, günlük bir mücadele. Farklı kimliklerin, deneyimlerin ve seslerin bir arada var olabilmesi için sürekli bir çaba gerekiyor.
Ama bu çaba bazen görünmez engellerle karşılaşıyor. En büyük engel ise çoğu zaman açık bir yasak değil, alışkanlıklar.
Örneğin bir etkinlikte konuşmacı seçiminde bile farkında olmadan aynı profile yönelme eğilimi olabiliyor. Bu durum çeşitliliği sınırlıyor.
Sosyal adalet ise sadece eşit fırsat sunmak değil, aynı zamanda geçmişten gelen eşitsizlikleri fark etmek anlamına geliyor. İstanbul gibi bir şehirde bu farkındalık her gün yeniden test ediliyor.
Gündelik Hayatta Küçük Direnişler
Bazen umut da görüyorum. Metrobüste birinin rahatsız edilen bir kadına yer açması, iş yerinde birinin söz kesildiğinde müdahale etmesi, sokakta bir başkasının ayrımcı bir şakaya gülmemesi…
Bunlar küçük gibi görünse de önemli anlar.
Çünkü değişim büyük olaylarla değil, bu küçük kırılmalarla başlıyor.
Ve belki de yaşayan dinozor var mı sorusunun cevabı burada gizli: Eğer varsa bile, karşılarında artık daha fazla farkındalık var.
“Yasayan dinazor var mı” konusunda merak ettiklerinizi bu yazımızda ele almaya çalıştık. Gympol okurları için daha fazlası yolda!
İstanbul’un Aynasında Bir Sonuç
Sitemizden Önerilen: Sütlü kahvenin neye faydası var ?
İstanbul’da yaşamak, sürekli bir gözlem halinde olmak demek. Her gün farklı bir sahne, farklı bir hikâye, farklı bir gerilim…
Bu şehir bana şunu öğretti: Hiçbir düşünce tamamen yok olmuyor, ama hiçbir düşünce de tamamen değişmeden kalmıyor.
“Yaşayan dinozor var mı?” sorusu da bu yüzden tek bir cevaba sahip değil. Belki varlar, belki dönüşüyorlar, belki de sadece farklı yüzlerle karşımıza çıkıyorlar.
Ama kesin olan bir şey var: Artık onları daha net görüyoruz.